"Dầu động cơ chuyển màu đen: Sự xuống cấp hay cơ chế bảo vệ chủ động?"

Trong lĩnh vực Giám sát tình trạng dầu (Oil Condition Monitoring), màu sắc của dầu thường là yếu tố trực quan đầu tiên được ghi nhận. Một thắc mắc kỹ thuật phổ biến là hiện tượng dầu động cơ Diesel nhanh chóng chuyển sang màu đen sẫm chỉ sau một thời gian ngắn vận hành, dù đó là dòng dầu cao cấp.

Trái với quan niệm thông thường cho rằng đây là dấu hiệu của dầu kém chất lượng hoặc sự xuống cấp nhanh chóng, dưới góc độ Tribology (Ma sát học), hiện tượng này là minh chứng cho thấy hệ phụ gia của dầu đang hoạt động đúng nhiệm vụ và hiệu quả.

Để hiểu rõ vấn đề này, chúng ta cần phân tích cơ chế hình thành muội than và vai trò của phụ gia Phân tán (Dispersants).

1. Nguồn gốc của màu đen: Sự hình thành Muội than (Soot Generation)

Trong buồng đốt động cơ Diesel, quá trình cháy không hoàn toàn của nhiên liệu hydrocarbon sẽ sinh ra các hạt Cacbon vô định hình, hay còn gọi là Muội than (Soot). Đây là sản phẩm phụ tất yếu, ngay cả đối với các động cơ hiện đại nhất.

Các hạt muội than ban đầu có kích thước rất nhỏ (cấp độ nano). Tuy nhiên, chúng có xu hướng tự nhiên là liên kết và bám dính lại với nhau (Agglomeration). Nếu không được kiểm soát, sự kết tụ này sẽ dẫn đến các hệ quả nghiêm trọng:

• Hình thành các hạt mài mòn kích thước lớn, gây xước bề mặt kim loại.

• Tạo thành Cặn bùn (Sludge) bám vào rãnh xéc-măng, vách máy và làm tắc nghẽn phin lọc.

• Làm tăng độ nhớt của dầu một cách mất kiểm soát.

2. Vai trò của Phụ gia Phân tán: "Nhà vận chuyển" cần mẫn

Dầu động cơ hàng hải thương mại được pha chế với hệ phụ gia Tẩy rửa và Phân tán (Detergents & Dispersants). Trong đó, phụ gia Phân tán đóng vai trò quyết định đối với màu sắc của dầu.

Về mặt hóa học, phân tử chất phân tán có cấu trúc lưỡng tính đặc biệt:

• Đầu phân cực (Polar Head): Có ái lực mạnh với muội than và các chất ô nhiễm ô-xy hóa.

• Đuôi Hydrocarbon (Hydrocarbon Tail): Có khả năng hòa tan hoàn toàn trong dầu gốc.

Cơ chế hoạt động: Khi hạt muội than hình thành, các phân tử phân tán sẽ ngay lập tức bao vây, hướng đầu phân cực vào hạt muội và đuôi hydrocarbon ra ngoài. Quá trình này tạo thành một cấu trúc gọi là Micelle (hạt mixen).

Cấu trúc Micelle này hoạt động như một "vỏ bọc cách ly", ngăn cản các hạt muội tiếp xúc và kết dính với nhau. Kết quả là hàng tỷ hạt muội than cực nhỏ được giữ ở trạng thái "lơ lửng" (Suspension) trong dung dịch dầu, trôi theo dòng chảy thay vì lắng đọng thành cặn.

Chính mật độ dày đặc của các hạt muội lơ lửng này đã hấp thụ ánh sáng và làm cho dầu có màu đen.

3. Phân biệt "Đen Tốt" và "Đen Xấu"

Như vậy, dầu bị đen nghĩa là dầu đang giữ sạch cho động cơ. Nếu dầu không đen, nghĩa là muội than đang bám lại trong lòng máy thay vì được dầu mang đi.

Tuy nhiên, người vận hành cần phân biệt ranh giới kỹ thuật giữa dầu hoạt động tốt và dầu đã quá hạn sử dụng dựa trên 2 yếu tố:

• Độ nhớt (Viscosity):

  • Trạng thái an toàn: Dầu có màu đen nhưng độ nhớt ổn định, chảy loãng bình thường, không có mùi khét nồng.

  • Trạng thái nguy hiểm: Dầu đen đi kèm với hiện tượng đặc quánh (Thickening). Điều này cho thấy lượng muội than đã vượt quá khả năng chịu đựng của phụ gia (Soot Overloading), bắt đầu gây cản trở bôi trơn.

• Kiểm tra vết loang (Blotter Spot Test):
  • Khi nhỏ một giọt dầu lên giấy thấm chuyên dụng, nếu vết dầu loang rộng đều, nghĩa là tính năng phân tán vẫn tốt. Nếu hạt đen tụ lại ở giữa và có vòng dầu trong tách biệt bên ngoài, nghĩa là khả năng phân tán đã bị phá vỡ (Lost Dispersancy).​​​​​​​

Trong vận hành hàng hải, việc đánh giá chất lượng dầu nhớt không thể chỉ dựa trên cảm quan màu sắc. Màu đen của dầu có thể là tín hiệu cho thấy hệ phụ gia đang thực hiện xuất sắc nhiệm vụ quan trọng nhất của nó: Ngăn chặn sự tích tụ cặn bẩn để bảo vệ các bề mặt ma sát.

Để đưa ra quyết định thay dầu chính xác và kinh tế nhất, Equator khuyến nghị Quý khách hàng kết hợp quan sát thực tế với chương trình Phân tích dầu định kỳ như Mobil Lubricant Analysis để kiểm soát chính xác hàm lượng muội và độ nhớt động học.​​​​​​​